Blog Details

મહાભારતના ૫ ચોંકાવનારા સત્યો: શું આપણે અત્યાર સુધી ખોટી વાર્તા સાંભળતા આવ્યા છીએ?

મહાભારતના ૫ ચોંકાવનારા સત્યો: શું આપણે અત્યાર સુધી ખોટી વાર્તા સાંભળતા આવ્યા છીએ?

મહાભારત એ માત્ર એક મહાકાવ્ય નથી, પણ આપણા પૂર્વજોનો 'ઇતિહાસ' છે. સંસ્કૃતમાં ઇતિહાસની વ્યાખ્યા છે: "ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષનો ઉપદેશ આપતી પૂર્વવૃત્તમ કથા." એટલે કે, જે અગાઉ ઘટી ચૂક્યું છે ('ઇતિ હ આસ' - આવું જ થયું હતું) અને જે આપણને જીવનના ચાર પુરુષાર્થોની સમજ આપે છે. કમનસીબે, આજના સમયમાં આપણે વેદવ્યાસજીના મૂળ ગ્રંથને બદલે ટેલિવિઝન સીરિયલો દ્વારા ઘડાયેલી વાર્તાઓને સત્ય માની લીધું છે. એક સંશોધક તરીકે જ્યારે આપણે પુરાવાઓનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ, ત્યારે સીરિયલોના મનોરંજન અને વ્યાસજીના ઇતિહાસ વચ્ચે 'મૌલિક વિરોધાભાસ' જોવા મળે છે. ચાલો, આ ઐતિહાસિક પુરાવાઓને શાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ તપાસીએ.

૧. દ્રૌપદીનું કથિત અપમાન: 'અંધાનો પુત્ર અંધ' એક કપોળકલ્પિત વાર્તા

લોકમાનસમાં એવી દૃઢ માન્યતા છે કે જ્યારે દુર્યોધન પાંડવોના મય સભા (મહેલ)માં ભ્રમિત થઈને પાણીમાં પડી જાય છે, ત્યારે દ્રૌપદીએ તેને 'અંધાનો પુત્ર અંધ' કહીને અપમાનિત કર્યો હતો અને આ જ વાક્ય યુદ્ધનું કારણ બન્યું.

પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે વેદવ્યાસજીના મૂળ મહાભારતની કોઈપણ આધારભૂત પાંડુલિપિમાં આવો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. સત્ય હકીકત એ છે કે જ્યારે દુર્યોધન મહેલમાં લપસી પડ્યો, ત્યારે ત્યાં દ્રૌપદી હાજર જ નહોતી. ત્યાં માત્ર પાંડવ ભાઈઓ અને સેવકો હતા જે હસ્યા હતા, પરંતુ દ્રૌપદી દ્વારા આવા કોઈ કટુ વચનો ઉચ્ચારાયા નથી. દુર્યોધનનો પાંડવો પ્રત્યેનો દ્વેષ તો ઘણો જૂનો હતો; તેણે ભીમને ઝેર આપ્યું અને લાક્ષાગૃહમાં પાંડવોને જીવતા બાળવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે તો દ્રૌપદીનું પાત્ર ચિત્રમાં પણ નહોતું. સ્ત્રીના માથે આખા યુદ્ધનો દોષ મઢી દેવાની આ માનસિકતા પાછળથી ઉમેરાયેલું ફિક્શન છે.

૨. શકુનીનો બદલો: જેલ, લંગડાપણું અને ગાંધારીના લગ્નનું મિથ

શકુની વિશેની સૌથી પ્રચલિત વાર્તા એ છે કે ભીષ્મએ તેના આખા પરિવારને જેલમાં પૂરી દીધો હતો અને તેઓ એક-એક મુઠ્ઠી ચોખા ખાઈને મર્યા હતા. વળી, એવી પણ લોકવાયકા છે કે તેના પિતાએ તેને લંગડો કર્યો હતો જેથી તેને બદલો લેવાનું યાદ રહે.

ઐતિહાસિક પુરાવાઓ આ વાતને સચોટ રીતે નકારે છે. મૂળ મહાભારત મુજબ, શકુનીના પિતા 'સુબલ' અને તેના ભાઈઓ યુધિષ્ઠિરના 'રાજસૂય યજ્ઞ'માં સન્માનિત મહેમાન તરીકે હાજર હતા. જો ભીષ્મએ તેમને જેલમાં મારી નાખ્યા હોત, તો તેઓ યજ્ઞમાં કેવી રીતે હોત? હકીકતમાં, આખું ગાંધાર કુળ કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં દુર્યોધનની તરફેણમાં વીરતાપૂર્વક લડ્યું હતું. રહી વાત લંગડાવાની, તો તે કોઈ ઐતિહાસિક સત્ય નથી, પણ એક ટીવી સીરિયલના લોકપ્રિય અભિનેતાની શારીરિક મર્યાદાને કારણે ઉભી થયેલી શૈલી હતી, જેને લોકોએ સત્ય માની લીધું. વધુમાં, ભીષ્મએ ગાંધારીના પિતા પાસે અત્યંત પારદર્શિતાથી પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો અને ધૃતરાષ્ટ્ર અંધ છે તે વાત ક્યારેય છુપાવી નહોતી. ગાંધાર પરિવારે સમૃદ્ધ હસ્તિનાપુર સાથેના સંબંધને ગૌરવપૂર્ણ ગણીને જ આ લગ્ન સ્વીકાર્યા હતા.

૩. યુદ્ધ પછીનું 'અજાણ્યું' મહાભારત: શાંતિ પર્વની પ્રસ્તુતતા

ઘણા વાચકો એવું માને છે કે ૧૮મા દિવસે દુર્યોધનના મૃત્યુ સાથે વાર્તા પૂર્ણ થઈ. પરંતુ વાસ્તવમાં, ૩૩% મહાભારત તો યુદ્ધ પછી શરૂ થાય છે. ગીતા પ્રેસની છ વોલ્યુમની શ્રેણીમાં યુદ્ધ ૪ વોલ્યુમમાં પૂરું થાય છે, બાકીના ૨ વોલ્યુમ યુદ્ધ પછીની ઘટનાઓ પર છે.

આ ભાગમાં 'શાંતિ પર્વ' સૌથી મહત્વનો છે, જે મહાભારતનો સૌથી મોટો પર્વ છે. ભીષ્મ પિતામહ બાણોની શૈયા પર ૫૦ થી ૯૦ દિવસ સુધી જીવિત રહ્યા હતા. આ સમય દરમિયાન તેમણે યુધિષ્ઠિરને જે જ્ઞાન આપ્યું તે માત્ર ધાર્મિક નહોતું, પણ તેમાં લીડરશિપ, ટેક્સ પોલિસી, વર્ણ વ્યવસ્થા અને રાજ્યનું આર્થિક તંત્ર કેવી રીતે ચલાવવું તેનું ઊંડું વિશ્લેષણ છે. યુદ્ધ પછી પાંડવોએ ૩૬ વર્ષ સુધી સુશાસન કર્યું, ત્યારબાદ યાદવાસ્થળીમાં દ્વારકાનો વિનાશ થયો અને કૃષ્ણએ પોતાની લીલા સંકેલી.

૪. કર્મનો અટલ સિદ્ધાંત: દુર્યોધન સ્વર્ગમાં અને પાંડવો નરકમાં?

યુધિષ્ઠિર જ્યારે સ્વર્ગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે દુર્યોધનને ત્યાં દબદબા સાથે જોઈને ક્રોધિત થયા. તેમને લાગ્યું કે અધર્મી દુર્યોધન સ્વર્ગમાં અને ધર્મનું પાલન કરનારા તેમના ભાઈઓ નરકમાં કેમ? અહીં વ્યાસજી કર્મનો એક અત્યંત ગૂઢ સિદ્ધાંત સમજાવે છે.

"કર્મફળનો જે સિદ્ધાંત છે એમાં સારા કર્મો ખરાબ કર્મોને કાપી નાખે એવું નથી હોતું, બંનેનું ફળ અલગ-અલગ ભોગવવું પડે છે."

દુર્યોધને ક્ષત્રિય ધર્મ મુજબ યુદ્ધના મેદાનમાં જે રીતે મૃત્યુ સ્વીકાર્યું, તે તેના સારા કર્મોમાં ગણાયું, જેના કારણે તેને પ્રારંભમાં થોડા સમય માટે સ્વર્ગનું સુખ મળ્યું. જ્યારે પાંડવોએ ધર્મના પક્ષે હોવા છતાં જીવનમાં જે નાની ભૂલો કે હિંસા કરી હતી, તેના પ્રાયશ્ચિત રૂપે તેમને 'ક્ષણિક' નરકનો અનુભવ કરાવવામાં આવ્યો હતો. આ અનુભવ કામચલાઉ હતો, અંતે તો પાંડવોને જ કાયમી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થયું હતું.

૫. અશ્વત્થામાની 'અમરતા': વરદાન નહીં, પણ એક ભયાનક દંડ

અશ્વત્થામા 'ચિરંજીવી' છે, પણ તેને વરદાન મળ્યું હોવાની વાત તદ્દન ખોટી છે. યુદ્ધના અંતે તેણે સૂતેલા પાંડવ પુત્રોની હત્યા કરી અને ઉત્તરાના ગર્ભ પર બ્રહ્માસ્ત્ર ચલાવી ભ્રૂણ હત્યાનો પ્રયાસ કર્યો. આ જઘન્ય પાપના દંડ સ્વરૂપે શ્રીકૃષ્ણએ તેને ૩૦૦૦ વર્ષ સુધી ભટકવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો.

તેના માથા પરથી મણિ કાઢી લેવામાં આવ્યો, જેના કારણે થયેલો ઘાવ ક્યારેય રુઝાય નહીં, તેમાંથી સતત લોહી અને પરુ નીકળતું રહે અને તેની દુર્ગંધને કારણે તે માનવ સમાજમાં ક્યારેય ભળી ન શકે - આ તેની સજા હતી. આજે મહાભારતને ૫૦૦૦ વર્ષ વીતી ગયા છે, એટલે કે કૃષ્ણએ આપેલી ૩૦૦૦ વર્ષની એ પીડાદાયક અવધિ ક્યારનીય પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે.

નિષ્કર્ષ: ધર્મવૃક્ષ અને અહંકારવૃક્ષની પસંદગી

મહાભારત એ કોઈ 'ગ્રે' એરિયા ધરાવતી વાર્તા નથી, પણ ધર્મ અને અધર્મ વચ્ચેનું સ્પષ્ટ યુદ્ધ છે. વેદવ્યાસજી, જે પાંડવો અને કૌરવો બંનેના 'જૈવિક દાદા' હતા, તેમણે પક્ષપાત રહિત થઈને આ ઇતિહાસ લખ્યો છે. તેમણે આપેલા વૃક્ષના રૂપકમાં બધું જ સ્પષ્ટ થાય છે:

"યુધિષ્ઠિર એ ધર્મનું વિશાળ વૃક્ષ છે, જેના મૂળ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છે. જ્યારે દુર્યોધન એ અહંકાર અને ક્રોધનું વૃક્ષ છે, જેનું મૂળ ધૃતરાષ્ટ્રનો મોહ છે."

મહાભારત આપણને શીખવે છે કે આપણા નિર્ણયો માત્ર આપણા જ નહીં, પણ સમગ્ર સમાજના ભવિષ્યને અસર કરે છે. અંતમાં એક વિચારપ્રેરક પ્રશ્ન: શું આપણે આપણા મહાન ગ્રંથોને ખરેખર વાંચ્યા છે, કે પછી આપણે માત્ર સીરિયલોની કાલ્પનિક વાર્તાઓને જ ઇતિહાસ માનીને બેઠા છીએ? વાસ્તવિકતા જાણવા માટે મૂળ ગ્રંથોનો અભ્યાસ અનિવાર્ય છે.